Abese Suresi, Kur'an-ı Kerim'in 80. suresidir ve Mekke döneminde nazil olmuştur. 42 ayetten oluşur. Adını, ilk ayetinde geçen ve "yüzünü ekşitti, surat astı" anlamına gelen "Abese" fiilinden alır.
Bu sure, İslam'ın insana verdiği değeri sosyal statü, zenginlik veya fiziksel durum gözetmeksizin, yalnızca samimiyet (ihlas) ve hakikati arama arzusu üzerinden tanımlayan evrensel bir ders niteliğindedir. Surenin nüzul sebebi, bizzat Peygamber Efendimiz'in (s.a.v) yaşadığı bir olaya dayanır ve bu durum, Kur'an'ın ilahi bir kelam olduğunun en açık delillerinden biridir.
Surenin ilk ayetlerinin iniş sebebi, tefsir kaynaklarında ittifakla şöyle anlatılır: Peygamber Efendimiz (s.a.v), bir gün Mekke'nin ileri gelenlerinden (Utbe b. Rebîa, Ebû Cehil, Ümeyye b. Halef gibi) bazılarına İslam'ı tebliğ ediyordu. Onların Müslüman olmalarını ve böylece İslam'ın güç kazanmasını çok arzuluyordu.
Tam bu esnada, gözleri görmeyen sahabi Abdullah ibn Ümmü Mektûm (r.a) çıkageldi. Peygamberimize (s.a.v) "Ey Allah'ın Resûlü! Bana Allah'ın sana öğrettiklerinden öğret, beni irşat et!" diye seslendi. Bu sözünü birkaç kez tekrarladı. Peygamberimiz (s.a.v) ise, hem önemli bir tebliğin ortasında sözünün kesilmesi hem de Kureyş liderlerinin "Muhammed'in etrafında hep böyle körler, köleler var" demelerinden endişe etmesi sebebiyle, o an için Abdullah ibn Ümmü Mektûm'a ilgi göstermedi; yüzünü ekşitti (Abese) ve ondan yüz çevirdi (Tevellâ).
Bunun üzerine Yüce Allah, Peygamberini (s.a.v) ve onun şahsında tüm Müslümanları uyaran şu ayetleri indirdi:
"(Peygamber), yüzünü ekşitti ve sırtını döndü. (1) Kendisine o âmâ (kör) geldi diye. (2) Ne bilirsin, belki o arınacak? (3) Yahut öğüt alacak da o öğüt ona fayda verecek. (4) Ama (kendini) müstağni gören (ihtiyaçsız sanan) kimseye gelince... (5) Sen ona yöneliyorsun! (6) (İstemiyorsa) onun arınmamasından sana ne! (7) Fakat koşarak sana gelen (8) Ve (Allah'tan) korku içinde olan (o âmâ) var ya... (9) Sen ondan yüz çevirip oyalanıyorsun! (10)"Abese Suresi, 1-10. Ayetler
Bu ayetler, tebliğde önceliğin sosyal statüye veya zenginliğe göre değil, hakikate olan samimi iştiyaka göre belirlenmesi gerektiğini öğreten evrensel bir prensip koymuştur.
Abese Suresi, bu çarpıcı girişten sonra dört ana tema etrafında şekillenir:
İlk 10 ayetteki ilahi ikazdan sonra, Kur'an'ın "çok şerefli, yüce, tertemiz" (13-14) sahifelerde bulunduğu ve "değerli, güvenilir kâtiplerin" (15-16) eliyle yazıldığı belirtilerek, bu yüce mesajın tebliğinde kimin "daha lâyık" olduğuna dikkat çekilir.
Sure, tebliğden yüz çeviren kibirli insanın nankörlüğüne dikkat çeker: "Kahrolası insan! Ne kadar da nankördür!" (17). Ardından insanın kibrini kırmak için onun aciz yaratılışı hatırlatılır: "Allah onu neden yarattı? Bir nutfeden (sperm) yarattı da ona biçim verdi. (18-19) Sonra ona yolu kolaylaştırdı. (20) Sonra onu öldürdü ve kabre koydu. (21) Sonra dilediği zaman onu diriltecektir. (22)"
İnsanın yaratılışına dikkat çeken Allah, bu kez onun en temel ihtiyacı olan "yiyeceğine" bakmasını ister ve yeniden dirilişin delillerini sayar: "Yağmuru yağdırmamız, toprağı yarmamız, orada taneler, üzümler, yoncalar, zeytinler, hurmalar, gür bahçeler, meyveler ve otlaklar bitirmemiz... (25-31) (Bütün bunlar) sizin ve hayvanlarınızın yararlanması içindir. (32)"
Nimetler ve yaratılış delillerinden sonra, surenin son bölümü sarsıcı bir kıyamet tasviriyle sona erer. O gün, "kulakları sağır eden o müthiş ses (es-Sâkhkhah)" (33) geldiğinde, herkesin birbirinden kaçacağı "Firar Günü" (Yevmü'l-Firâr) anlatılır:
"O gün kişi kaçar; kardeşinden, (34) annesinden, babasından, (35) eşinden ve oğullarından! (36) O gün onlardan her birinin kendine yeter bir işi (derdi) vardır. (37)"
Surenin sonunda, o gün insanların iki gruba ayrılacağı belirtilir: "O gün birtakım yüzler vardır ki parlaktır, (38) gülmektedir, sevinçlidir. (39) O gün birtakım yüzlerin de üzerini toz bürümüştür, (40) onları bir karanlık kaplamıştır. (41) İşte onlar, kâfirlerdir, fâcirlerdir (günaha dalanlardır). (42)"
Ehl-i Sünnet alimlerine göre bu durum bir "günah" değil, "zelle" (küçük sürçme) veya "evlâ olanı terk" (daha iyi olanı yapmamak) olarak kabul edilir. Peygamberimizin (s.a.v) niyeti, Kureyş büyüklerini kazanarak İslam'ı yüceltmekti. Ancak Allah, önceliğin samimi arayışta olduğunu bildirmiştir. Bu, bir günah değil, tebliğ metodunda ilahi bir düzeltmedir.
Abdullah ibn Ümmü Mektûm (r.a), Mekke'de ilk Müslüman olanlardan, gözleri görmeyen (âmâ) bir sahabidir. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v) eşi Hz. Hatice'nin (r.a) akrabasıdır. Medine'ye hicret ettikten sonra, Hz. Bilal (r.a) ile birlikte Medine'de müezzinlik yapmış, hatta bazı savaşlarda Peygamberimiz (s.a.v) Medine'den ayrıldığında yerine vekil olarak onu bırakmıştır.
Rivayetlere göre, Peygamber Efendimiz (s.a.v) bu ilahi ikazdan sonra Abdullah ibn Ümmü Mektûm'u her gördüğünde ona büyük bir iltifat gösterir, "Ey hakkında Rabbimin beni uyardığı zat, merhaba!" der ve hırkasını yere sererek ona ikramda bulunurdu.
Kur'an'ın her harfi gibi Abese Suresi'ni okumak da çok sevaptır. Ancak kaynaklarda "şu kadar okunursa şu olur" gibi özel bir fazileti olduğuna dair sahih bir rivayet öne çıkmamaktadır. Bu surenin asıl fazileti, içeriğindeki evrensel dersleri anlamak ve hayata geçirmektir.
Abese Suresi, İslam'ın değer sistemini ortaya koyan sarsıcı bir manifestodur. Dünyevi makamların, zenginliğin veya fiziksel görünümün Allah katında hiçbir kıymeti olmadığını; asıl değerin, hakikate susamış, samimi ve takva sahibi bir kalpte olduğunu ilan eder.
Bu sure, bize kıyamet gününde "kaçacağımız" aile fertlerimizle dünyadayken nasıl bir bağ kurmamız gerektiğini ve o gün "yüzü parlayanlardan" olmanın yolunun, bugünden samimi arayış içinde olanlara yüzümüzü dönmekten geçtiğini hatırlatır.
