Mübarek üç ayların manevi ikliminde, Recep ayını geride bırakıp Ramazan-ı Şerif'e yaklaştığımız şu günlerde, bu iki kutlu ay arasında yer alan Şaban ayının içerisindeyiz. Peygamber Efendimiz (s.a.v), "Bu, Recep ve Ramazan arasında insanların kendisinden gafil davrandıkları bir aydır." buyurarak, bu ayın özel önemine işaret etmiş ve bizleri gafletten uyanmaya davet etmiştir. Şaban ayı, adeta on bir ayın sultanı Ramazan'a bir hazırlık ve manevi arınma mevsimidir.
Kaynaklarda yer alan "Recep Allah'ın ayı, Şaban benim ayım, Ramazan ise ümmetimin ayıdır." rivayeti, Şaban ayının Resûlullah (s.a.v) ile olan derin bağını gösterir. Bu ayda O'na bolca salât ü selâm getirmek, sünnet-i seniyyesine daha sıkı sarılmak ve ahlakıyla ahlaklanmaya çalışmak, bu ayın ruhuna en uygun davranışlardandır.
Hz. Usame bin Zeyd (r.a), Peygamberimize neden Şaban ayında bu kadar çok oruç tuttuğunu sorduğunda şu cevabı almıştır: "Bu, amellerin âlemlerin Rabbi olan Allah’a arz edildiği bir aydır. Ben de amelimin oruçluyken arz edilmesini seviyorum." (Nesaî, Savm, 70). Bu hadis, ayın manevi değerini ve orucunun kıymetini açıkça ortaya koymaktadır.
Hz. Aişe (r.a) validemiz şöyle buyurmuştur: "Resûlullah (s.a.v) bazı aylarda o kadar çok oruç tutardı ki, biz onu hiç iftar etmeyecek sanırdık... Ramazan dışında en çok oruç tuttuğu ay ise Şaban ayı idi." (Buhârî, Savm, 52)
Şaban ayında tutulan nafile oruçlar, yaklaşan Ramazan orucuna hem bedenen hem de ruhen bir alışma ve ısınma sağlar. Bu, nefsi terbiye etmek ve Ramazan'ın feyzinden azami derecede istifade etmek için eşsiz bir fırsattır.
Şaban ayının 15. gecesi, "Berat Kandili" olarak idrak ettiğimiz müstesna bir zaman dilimidir. "Berat", kelime olarak borçtan, günahtan, suç ve cezadan kurtulma, arınma anlamına gelir. Bu gecenin, ilahi rahmetin coştuğu, duaların geri çevrilmediği ve bir yıllık kaderimizin (rızıklar, eceller vb.) meleklere tebliğ edildiğine inanılan bir arınma ve af gecesi olduğu müjdelenmiştir.
Geçmişte işlenen günahlar için pişmanlık duymak, samimiyetle tövbe etmek ve bolca istiğfarda bulunmak bu ayın ruhuna çok uygundur. Özellikle seher vakitleri bu manevi temizlik için en bereketli anlardır.
Ramazan ayına bir hazırlık olarak Kur'an'la olan bağımızı kuvvetlendirmek, hatim indirmeye başlamak veya her gün düzenli olarak bir miktar Kur'an okumayı alışkanlık haline getirmek bu ayda yapılabilecek en güzel amellerdendir.
"Peygamberimin ayı" olarak bilinen bu ayda, Efendimiz'e (s.a.v) bol bol salavat getirmek, onun şefaatini ummak ve sünnetine uymak için gayret göstermek, manevi derecemizi artıracak kıymetli bir ibadettir.
Sünnet olan, Şaban ayının çoğunu oruçlu geçirmektir. Ancak Peygamber Efendimiz'in (s.a.v) Ramazan ayı dışında hiçbir ayı baştan sona oruçlu geçirmediği rivayet edilmiştir. Bu sebeple, ayın tamamını tutmak yerine, kişinin gücü nispetinde aralıklarla veya ilk yarısı gibi büyük bir kısmını oruçlu geçirmesi daha uygun görülmüştür.
İslam alimlerinin genel görüşü, üzerinde farz olan kaza orucu borcu bulunan bir kimsenin, nafile oruçtan önce bu borcunu ödemesi gerektiği yönündedir. Bu nedenle, Şaban ayında tutulacak oruçlara "vaktinde tutamadığım Ramazan orucunun kazasına" şeklinde niyet ederek öncelikle kaza borçlarını tamamlamak en doğru ve faziletli olanıdır.