İslam, hayatın her yönünü kapsayan bir ahlak sistemi sunar ve bu sistemin en önemli parçalarından biri ekonomik faaliyetlerdir. "Helal kazanç", bir Müslümanın ibadetlerinin kabulü, duasının makbuliyeti ve kalbi huzuru için temel bir şarttır. Bu kavram, yalnızca haram malların (alkol, domuz eti vb.) ticaretinden uzak durmakla sınırlı değildir. Asıl mesele, kazanç elde etme sürecinin tamamının doğruluk, adalet ve insani değerler üzerine inşa edilmesidir.
İslami ticaret ahlakı iki sarsılmaz sütun üzerine kuruludur: **Sıdk (Dürüstlük)** ve **Emânet (Güvenilirlik)**. Sıdk, ticarete konu olan malın veya hizmetin özelliklerini, varsa kusurlarını, abartıdan ve yalandan uzak bir şekilde müşteriye sunmaktır. Emânet ise, alınan siparişi, verilen sözü ve müşterinin tüccara duyduğu itimadı korumak, bu güveni asla suistimal etmemektir. Bu ahlaka sahip tüccarlar, Peygamberimiz (s.a.v.) tarafından ahirette en yüce makamlarla müjdelenmiştir:
"Doğru sözlü ve güvenilir tüccar, (ahirette) peygamberler, sıddîklar ve şehitlerle beraberdir."Tirmizî, Büyû’, 4
Bu hadis-i şerif, dürüst ticaretin sadece dünyevi bir kazanç kapısı olmadığını, aynı zamanda uhrevi bir mertebe olduğunu açıkça göstermektedir. Hile ile elde edilen büyük servetler bereketsizken, dürüstlükle kazanılan az bir rızık, sahibine huzur verir ve ihtiyaçlarını karşılamada bereketlenir.
İslam'ın ticaret ahlakında en kesin dille yasakladığı ve üzerinde durduğu konulardan biri, ölçü ve tartıdaki adaletsizliktir. Bu, doğrudan doğruya başkasının hakkına, yani "kul hakkına" tecavüzdür ve toplumsal barışı dinamitleyen büyük bir günahtır. Kur'an-ı Kerim bu konuda net bir uyarıda bulunur:
"Ölçüyü tam yapın, eksik verenlerden olmayın. Doğru terazi ile tartın. İnsanların mallarını ve haklarını eksiltmeyin."Şuarâ Suresi, 181-182
Bu ilahi emir, sadece pazar yerindeki terazilerle sınırlı değildir. Günümüz iş dünyasında, vaat edilen hizmetin kalitesinden, kullanılan malzemenin doğruluğuna, işçinin mesai saatlerinden, yapılan işin niteliğine kadar her alanı kapsar. Aldığı maaşın karşılığı olan emeği eksik vermek de, ölçüde hile yapmanın modern bir biçimidir.
İslam, kazancın helal ve bereketli olması için bazı kazanç yollarını kesin bir dille haram kılmıştır. Bu yollarla elde edilen gelir, kişinin manevi dünyasını tahrip eder ve toplumsal adaletsizliğe yol açar.
Emek ve risk paylaşımı olmaksızın, paranın zaman karşılığında parayla satılmasıdır. İslam, sermayenin atıl durarak değil, üretime katılarak ve risk alarak kazanç getirmesini teşvik eder. Faiz, ekonomik dengeyi bozar ve Bakara Suresi 279. ayette "Allah'a ve Resulü'ne karşı savaş" olarak nitelendirilir.
Halkın temel ihtiyaç duyduğu malları piyasadan çekip stoklamak, yapay bir darlık oluşturmak ve fiyatlar yükseldiğinde fahiş kârla satmaktır. Bu, insanların zor durumundan faydalanmaktır ve İslam ahlakında şiddetle kınanmış bir eylemdir.
Helal kazanç ilkesi, sadece alım-satım anını değil, ekonomik döngüdeki tüm paydaşları kapsar. İşveren-işçi ilişkisi, bu ahlakın en önemli sınav alanlarından biridir. Çalışanın emeği ve hakkı, İslam'da kutsal bir "emanet" olarak kabul edilir.
"İşçiye ücretini, alnının teri kurumadan veriniz."İbn Mâce, Rühûn, 4
Bu nebevi emir, emeğin değerinin geciktirilmeden ve eksiksiz olarak teslim edilmesi gerektiğini vurgular. Çalışanın hakkını ödemede ihmalkâr davramak veya hakkını gasp etmek, en büyük zulümlerden biridir. Aynı şekilde, müşterinin de doğru ve eksiksiz bilgi alma, kaliteli ve vaat edilen ürüne/hizmete ulaşma hakkı vardır. Ticaret, karşılıklı rıza ve adalet üzerine kuruludur.
Hayır, aksine meşru ticaret ve bu ticaretten elde edilen kâr İslam'da teşvik edilmiştir. Haram olan, kârın kendisi değil, kâr elde etme sürecinde başvurulan hile, aldatma, faiz (riba) veya zulüm gibi ahlak dışı yöntemlerdir.
Çalışanın ücretini (hakkını) geciktirmek veya eksik ödemek, İslam ahlakında büyük bir vebal ve zulümdür. Peygamber Efendimiz (s.a.v), "İşçiye ücretini, alnının teri kurumadan veriniz." (İbn Mâce) hadisiyle bu hakkın kutsallığını ve aciliyetini vurgulamıştır.
Kesinlikle caiz değildir. Bu durum, 'ğabn' yani aldatma kapsamına girer. Müslüman tüccar, malının hem avantajlarını hem de varsa dezavantajlarını veya kusurlarını şeffafça belirtmekle yükümlüdür. Kusuru gizleyerek yapılan satış, kazancın helalliğine gölge düşürür.